Pasinler'in Haritası Yıllar İçinde Nasıl Değişti?

Horasan ve Köprüköy'ün ilçe olmasıyla Hasankale'nin idarî alanında büyük değişim ERZURUM – Bir dönem çok daha geniş bir idarî coğrafyanın merkezi olan Pasinler'in (Hasankale) sınırları, Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen idarî düzenlemelerle önemli ölçüde değişti. Horasan'ın 1953'te ilçe yapılması ve Köprüköy'ün 1990'da ayrı bir ilçe olarak kurulması, Pasinler'in doğusundaki geniş alanın iki yeni ilçe merkezi etrafında yeniden teşkilatlanmasına yol açtı. Tarihî nüfus verileri ise söz konusu değişimin yalnızca harita üzerindeki sınırlardan ibaret olmadığını gösteriyor. Akademik bir çalışmada TÜİK verileri kullanılarak hazırlanan nüfus serisine göre Pasinler ilçesinin toplam nüfusu 1940'ta 51 bin 645, 1945'te 57 bin 48, 1950'de ise 65 bin 125 kişiye ulaşmıştı. 1955 sayımında ilçenin nüfusu 35 bin 937'ye geriledi. Böylece 1950–1955 arasındaki sayısal fark 29 bin 188 kişi oldu. (Kaynak:DergiPark) Bu düşüşün tamamını Horasan'ın ayrılmasına bağlamak doğru değil; dönemin diğer idarî değişikliklerinin de hesaba katılması gerekiyor. Ancak Horasan'ın Pasinler'den ayrılması, aynı döneme rastlayan çok büyük bir idarî değişiklikti. Horasan, Pasinler'e bağlıydı Horasan Kaymakamlığının resmî tarihçesine göre Horasan, Cumhuriyet döneminde Pasinler ilçesine bağlı Zanzak (Akçataş) nahiyesinin bir köyüydü. 1940 yılında nahiye merkezi bugünkü Horasan'a taşındı ve buraya 30 köy bağlandı. Horasan daha sonra 4 Aralık 1953 tarihli 6191 sayılı Kanunla ilçe statüsü kazandı. Horasan Kaymakamlığı Horasan'ın Pasinler ile idarî ilişkisinin Cumhuriyet'ten de eski olduğu görülüyor. Devlet Arşivleri Başkanlığının Osmanlı Yer Adları çalışmasında Horasan, “Pasin-i Süflâ” adıyla Pasinler-Erzurum idarî yapılanması içerisinde gösteriliyor; aynı kaynak 1940'taki nahiye merkezi değişikliğini ve 1953'teki ilçe kuruluşunu da kaydediyor. Devlet Arşivleri 1990'da ikinci büyük değişim: Köprüköy Pasinler'in idarî coğrafyasındaki bir diğer önemli değişiklik yaklaşık 37 yıl sonra yaşandı. 3647 sayılı Kanun, 16 Mayıs 1990'da kabul edildi. Kanunun Köprüköy'e ilişkin ek listesi, yeni ilçeye bağlanan yerleşimlerin daha önce hangi ilçeye bağlı olduğunu da tek tek gösteriyor. Listede Yağan, Ağaçar, Akçam, Alaca, Aşağıçakmak, Buğdaylı, Derebaşı, Dumankaya, Yukarı Kızılca, Eğirmez, Emre ve Gölçayır gibi çok sayıda yerleşimin karşısında açık biçimde “Pasinler” yazıyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi Bu belge, Köprüköy'ün Pasinler'den ayrılması meselesini yalnızca tarihî anlatıya değil, doğrudan kuruluş kanununa dayandırıyor. Harita değişti, merkezler de değişti Horasan'ın ilçe olmasıyla Pasinler'in doğusunda yeni bir kaymakamlık ve ilçe merkezi ortaya çıktı. Yaklaşık dört on yıl sonra Köprüköy'ün kurulmasıyla aynı coğrafyada üçüncü bir idarî merkez oluştu. Dolayısıyla geçmişte Hasankale merkezli idarî yapı içerisinde bulunan yerleşimlerin bir bölümü zamanla Horasan ve Köprüköy merkezli iki ayrı idarî yapının parçası hâline geldi. Bunun Pasinler açısından ekonomik sonuçlarının büyüklüğünü kesin rakamlarla ortaya koyabilmek için ayrıca ticaret, tarım, ulaşım ve kamu hizmeti verilerinin incelenmesi gerekiyor. Ancak nüfus serisi, idarî belgeler ve kuruluş kanunları Pasinler'in hizmet alanının zaman içerisinde önemli ölçüde değiştiğini açıkça ortaya koyuyor. 1950'de 65 bin nüfuslu Pasinler Rakamların en dikkat çekici taraflarından biri de uzun dönemli nüfus seyri. Pasinler'in nüfusu 1927'de 34 bin 901, 1935'te 48 bin 839, 1940'ta 51 bin 645, 1945'te 57 bin 48 ve 1950'de 65 bin 125 olarak kaydedildi. 1955'te 35 bin 937'ye gerileyen nüfus, sonraki yıllarda yeniden yükseldi. 1980'de 61 bin 984 olan Pasinler nüfusu, 1985'te 60 bin 616 iken 1990'da 42 bin 991'e düştü. (Kaynak:DergiPark) Bu ikinci büyük nüfus kırılması da Köprüköy'ün ayrı ilçe hâline geldiği dönemle çakışıyor. Ancak burada da nüfus değişiminin tamamını tek başına Köprüköy'ün kuruluşuna bağlamadan, dönemin idarî ve demografik koşullarını birlikte değerlendirmek gerekiyor. Eski Hasankale'yi bugünkü Pasinler haritasıyla okumak yeterli değil Ortaya çıkan tarihî tablo önemli bir gerçeği gösteriyor: Bugünkü Pasinler'in idarî sınırları, geçmişteki Hasankale/Pasinler'in etki ve hizmet alanını tek başına temsil etmiyor. Horasan'ın Pasinler'e bağlı geçmişi resmî kayıtlarda açıkça görülürken, Köprüköy'ün kuruluş kanunu da yeni ilçeye bağlanan çok sayıda yerleşimin daha önce Pasinler'e bağlı olduğunu belgeliyor. Horasan Kaymakamlığı Bu nedenle Pasinler'in nüfusunun, ekonomik hinterlandının ve bölgesel merkez niteliğinin tarihsel gelişimini anlamak için yalnızca bugünkü ilçe sınırlarına değil, Hasankale'nin geçmişte yönettiği çok daha geniş coğrafyaya bakmak gerekiyor.